Banner v záhlaví
Banner v záhlaví
Banner v záhlaví

Jan Kondrys: Referendum v Kurdistánu klade víc otázek, než by se mohlo zdát

Jan Kondrys: Referendum v Kurdistánu klade víc otázek, než by se mohlo zdát

S tím, jak se přibližuje datum konání referenda o nezávislosti iráckého Kurdistánu, jež bylo ohlášeno na 25. září, začínají stále naléhavěji doléhat otázky, co strůjci tohoto referenda v čele s prezidentem Regionální vlády Kurdistánu (irácko-kurdské autonomie) Masʽúdem Bárzáním svými kroky vlastně sledují a co referendum ve svém důsledku bude znamenat pro obyvatele těžce zkoušené země, jejichž přechodná jednota postavená na bázi společného boje proti zlu jménem Islámský stát se pomalu, ale jistě začíná drolit pod vlivem účelově povzbuzovaného etnického, konfesionálního a kmenového partikularismu.

Kurdové jsou na Západě často vnímáni prismatem největšího národa na světě bez vlastního státu, jenž jim byl upřen v důsledku intrik kolonialistů a jenž jim dnes upírají utlačovatelské státy, v jejichž hranicích se neblahým řízením osudu ocitli rozděleni. Jakkoliv tento zjednodušující romantizující pohled ignoruje značnou politickou i kulturní diverzitu mezi kurdskými komunitami v jednotlivých zemích, jakož i vnitřní rozpory mezi skupinami Kurdů žijících na území každého ze čtyř jimi obývaných států (Turecko, Sýrie, Irák, Írán), nezávislost iráckého Kurdistánu se dlouhodobě zdá být pouze otázkou času a na první pohled logickým krokem. Region se od podzimu 1991 těší faktické autonomii (formálně stvrzené ústavou z roku 2005) a v politicko-ekonomické rovině si vydobyl značnou míru nezávislosti na centrální irácké vládě v Bagdádu. Přesto jde ze strany Bárzáního o krajně nezodpovědný krok, v němž coby zkušený intrikán hraje především o cenné politické a ekonomické body pro sebe a své blízké, přičemž rukojmím v této nečisté hře mu jsou Iráčané obecně a iráčtí Kurdové zvláště.

Pravděpodobnost, že by protřelý politik Bárzáního formátu skutečně věřil tomu, že po vítězství v referendu (o němž není pochyb) vyhlásí samostatný stát Kurdistán a tento stát se etabluje jako 194. plnohodnotný člen OSN, se limitně blíží nule. Vyhlášení Kurdistánu objektivně brání tři hlavní faktory a) vleklá politická krize a vnitřní rozepře zásadního charakteru mezi iráckými Kurdy, b) problém určení hranic nového státního útvaru a nesouhlas Bagdádu s konáním referenda jako takového, c) absence mezinárodní legitimity za situace, kdy se globální hráči staví k referendu přinejlepším rezervovaně a na regionální úrovni se proti jeho konání zvedá vlna odporu.

Iráckému Kurdistánu se do značné míry vyhnuly násilnosti, do nichž upadl Irák po americké invazi a svržení režimu Saddáma Husajna v roce 2003. Mezinárodní společenství dlouhou dobu ke kurdské autonomii vzhlíželo s nadějemi, že v jejím rámci bude možné vybudovat ekonomicky prosperující, stabilní a demokratické či alespoň na místní poměry relativně solidní společenství. Ekonomický zázrak se však nekonal a peníze z ropné renty šly především do kapes kmene Bárzání a lidí z vedení vládnoucí Demokratické strany Kurdistánu (KDP). Zadluženost Irbílu se v současnosti pohybuje v desítkách miliard dolarů, zaměstnanci veřejné správy dostávají své drasticky snížené platy se zpožděním a vyhlídky na ekonomické ozdravení jsou mlhavé.

Ekonomické obtíže doprovází vleklá politická krize mezi KDP a Vlasteneckým svazem Kurdistánu (PUK), druhou z největších formací iráckých Kurdů. Regionální parlament je nefunkční a Bárzání setrvává v prezidentském úřadě, aniž by k tomu měl od roku 2013 legitimitu. Svým diktátorským a kleptokratickým stylem vlády čím dál více připomíná zimbabwského vůdce Roberta Mugabeho a některé další nechvalně proslulé postavy třetího světa. Nespokojenost Kurdů se svojí reprezentací povážlivě stoupá a pro Bárzáního je referendum, jež se mu podařilo prezentovat coby věc národní cti, utilitárním prostředkem k posílení vlastní pozice. KDP i PUK, ač jinak nesmiřitelní rivalové, kteří spolu v devadesátých letech svedli bratrovražednou válku, jež přinesla tisíce obětí, se obě za referendum hlasitě berou. Proti jeho konání za současných podmínek se veřejně vyslovují pouze menší formace typu hnutí Gorrán a Islámské skupiny Kurdistánu (KIG) poukazujíce na nepřipravenost regionu na unilaterální vyhlášení nezávislosti. Odpůrci referenda jsou ze strany KDP a jejích podporovatelů označování za zrádce, íránské kolaboranty, jsou zastrašováni a je jim nevybíravě vyhrožováno. Oficiální kurdští islámští představitelé dokonce hlasování pro samostatnost prezentují coby náboženskou povinnost. Ač je evidentní, že se nespokojení Kurdové v referendu z důvodu prestiže většinově za nezávislost postaví, podmínky v jakých se uskuteční za standardní nelze označit ani s notnou dávkou tolerance.

Další problém představují nejasnosti kolem hranic případného nového státního útvaru. Podle článku 140 irácké ústavy měly být teritoriální spory mezi kurdským regionem a centrálním Irákem vyřešeny do konce roku 2007, to se ovšem nestalo. Kurdové naopak v rámci boje proti Islámskému státu dosáhli významných územních zisků v etnicky smíšených oblastech provincie Ninive a především v na ropu bohatém Kirkúku, kde lokální arabské a turkmenské obyvatelstvo nese kurdskou nadvládu se značnou nelibostí. Zvláště Turkmeni se obávají perzekuce ze strany Kurdů, přičemž tento pocit není z historického hlediska zcela neoprávněný. Pro spravedlnost je však třeba dodat, že nemalá část sunnitských Arabů ze severního Ninive by raději volila příslušnost ke Kurdistánu na základě sdílené sunnitské identity oproti setrvání pod kuratelou šíity ovládaného Bagdádu. Irácká vláda v čele s premiérem Hajdarem al-Abádím plánované referendum na sporných územích jednoznačně odmítá a poukazuje na jeho nelegálnost. Zda se na těchto územích referendum nakonec uskuteční, či nikoliv, zůstává otázkou. Vedle právních a politických překážek mu brání i celá řada technických problémů spojených s hlasováním.

V neposlední řadě je zde potom problém s mezinárodní legitimitou nového státu. Regionální vláda Kurdistánu udržuje dlouhodobě paralelně kvalitní politické a ekonomické vztahy jak se Spojenými státy, tak s Ruskou federací, ani jedna z mocností však pro Bárzáního kroky nejeví přílišnou dávku pochopení. Jak Američané, tak Rusové okolo celé záležitosti našlapují velmi opatrně. Američané dokonce vyjádřili preferenci zachovat „jednotný, federální, stabilní a demokratický Irák“ a ministr zahraničí Rex Tillerson se začátkem srpna v telefonickém rozhovoru snažil neúspěšně kurdského vůdce přesvědčit k odložení referenda.

O poznání ardentnější odpor však vyjadřují regionální sousedé předpokládaného státního útvaru. Sýrie, v jejíž hře o budoucí uspořádání bude kurdská otázka hrát významnou roli, vyjádřila „pouze“ oficiální nesouhlas, Írán razantně varoval před vážnými dopady, jež by konání referenda následovaly. Nejhlasitěji však protestuje Turecko doufajíc, že se mu situaci nakonec přeci jen podaří zvrátit. Ankara přitom udržuje s Irbílem úzké vztahy a Bárzání je jedním z mála kurdských politiků, o něž se turecký prezident Recep Tayyip Erdoğan dosud spolehlivě opíral. Ústy svého mluvčího Erdoğan vyjádřil „respekt k irácké teritoriální a politické integritě“ a zaujal jasné stanovisko, že Ankara jednostranně vyhlášený Kurdistán nikdy neuzná. Turecko se nepochybně obává případného dopadu nezávislosti iráckých Kurdů na separatismus Kurdů v Turecku, svoji roli hraje i podpora tureckých chráněnců z řad irácké turkmenské menšiny. Celá záležitost je pro Erdoğana extrémně nepříjemná, neboť eminentně stojí o zachování dobrých vztahů s kurdskou autonomií a doufá, že díky spojenectví s Bárzáním získá v prezidentských volbách v roce 2019 na východě Turecka hlasy konzervativních Kurdů, kteří odmítají politickou agendu Strany pracujících Kurdistánu (PKK). Pro Irbíl je z druhé strany ekonomická spolupráce s Ankarou životně důležitá. Lze očekávat, že se Erdoğan ještě na poslední chvíli bude snažit Bárzáního přesvědčit, aby od referenda upustil.

Zda se referendum nakonec opravdu uskuteční, případně co jeho konání bude následovat, bude jisté již během několika týdnů. Jeho načasování i zjevná nepřipravenost napovídají, že Bárzáního skutečným cílem je získat mocný nástroj, s nímž bude moci dále vydírat Bagdád a zároveň umlčí stále hlasitější opozici na vnitrokurdské scéně. Reálně však při případném vyhlášení nezávislosti Kurdistánu hrozí nastat ozbrojený konflikt těžko odhadnutelné intenzity s pravděpodobným zapojením sousedních států. Mnohem více se tak jedná o nezodpovědnou hru zdiskreditovaného politika, než o legitimní cestu utlačovaného lidu k naplnění snu o sebeurčení, bezpečnosti a prosperitě.

Mgr. Jan Kondrys, Ph.D. vystudoval obory blízkovýchodní studia a historie na FF ZČU v Plzni. Absolvoval několik studijních a badatelských pobytů v Sýrii a v Egyptě. Je specialistou na moderní dějiny Egypta a reformní proudy islámu se zvláštním zaměřením na téma islámského modernismu v Egyptě. Je autorem řady odborných studií (Religio, Nový Orient, Acta FF ZČU, Dingir). V současnosti se věnuje též publicistice, pravidelně přispívá svými články v deníku Právo a čtrnáctideníku A2. Od roku 2016 působí jako spolupracovník Dealtrade Group.

Jan Kondrys: More than just one question when it comes to the Kurdish referendum

As the date draws near for the referendum on the independence of Iraqi Kurdistan, which was declared on September 25, more and more pressing questions are beginning to arise as to what the architects of this referendum, headed by the president of the regional government of Kurdistan (i.e. of Iraqi-Kurdish autonomy) MasoudBarzani, are pursuing in terms of their strategy and what this referendum will ultimately mean for the inhabitants of this strongly troubled country, whose temporary unity based on the shared fight against the evil of the Islamic State is slowly but surely beginning to crumble under the influence of an intentionally aroused ethnic, confessional, and tribal particularism.

In the West, Kurds are often viewed through the prism of the largest nation in the world without its own state – one that has been denied to the Kurds as a consequence of colonialist scheming and one they are not allowed to have thanks to other oppressive states, the borders of which have formed around them due to an unfavorable twist of fate. Although this simplified and romanticized perspective ignores the considerable political and cultural diversity among Kurdish communities in individual countries as well as the internal divisions between groups of Kurds living on the territory of the four states they inhabit (Turkey, Syria, Iraq, and Iran), the independence of Iraqi Kurdistan has long seemed to be only a matter of time and, at first glance, a logical step. Since the autumn of 1991, the region has enjoyed virtual autonomy (which was formally confirmed by the constitution in 2005) and, on a political-economic level, has gained a significant degree of independence from the central Iraqi government in Baghdad. Despite this fact, it is an extremely irresponsible step by Barzani, an experienced schemer, and is being used to gamble primarily for valuable political and economic points for himself and those close to him, leaving the Iraqi people – and Iraqi Kurds especially – as hostages in this unfair game.

The probability that a seasoned politician such as Barzani would truly believe the fact that, after victory in the referendum (of which there is no doubt), he would declare an independent state of “Kurdistan”, establishing it as the 194th full-fledged member of the UN, is next to none. Declaration of an independent Kurdistan is objectively blocked by three main factors: a) the drawn-out political crisis and internal disputes of a fundamental character among Iraqi Kurds, b) the issue of determining the borders of a new state and Baghdad’s disagreement with holding the referendum as such, and c) the absence of international legitimacy in a situation where global players have at best a reserved approach toward the referendum while a wave of dissent rises against it on a regional level.

Iraqi Kurdistan has to a considerable degree avoided the violence into which Iraq fell after the American invasion and the overthrow of Saddam Hussein’s regime in 2003. The international community long looked toward Kurdish autonomy with hopes that it would bring the possibility of building an economically prosperous, stable, democratic, or – at least under the local circumstances – a relatively secure society. The economic miracle, however, never took place and the money from oil allowances travelled primarily to the pockets of the Barzani tribe and those in the leadership of the ruling Kurdistan Democratic Party. Erbil’s debt at present is roughly in the tens of billions of dollars, public servants are receiving delayed and drastically reduced paychecks, while the prospects for economic recovery are indefinite.

These economic troubles are accompanied by a protracted political crisis between KDP and the Patriotic Union of Kurdistan (PUK), the second largest formation of Iraqi Kurds. The regional parliament is non-functional and Barzani persists in his presidential office despite lacking the legitimacy to do so since 2013. In his dictatorial and kleptocratic style of governing, he has come to be more and more reminiscent to Robert Mugabe and other infamous figures of the third world. Dissatisfaction with his representation among Kurds is precariously growing. The referendum, which Barzani has managed to present as a matter of national pride, serves as a utilitarian tool to strengthen his own position. Although they are irreconcilable rivals who led a fratricidal war against one another in the 1990s that led to thousands of casualties, the KDP and PUK are both outspoken in favor of the referendum. Only smaller formations such as the Gorran Movement or the Kurdistan Islamic Group (KIG) have publicly spoken out against the referendum under its present conditions, a fact which points to the region’s unpreparedness for a unilateral declaration of independence. Opponents of the referendum are labeled traitors and Iranian collaborators by the KDP and their supporters, and are intimidated and unselectively threatened. Official Kurdish Islamic representatives have gone so far as to present the vote on independence as a sort of religious obligation. Although it is evident that dissatisfied Kurds will stand as a majority for independence for reasons of prestige, the conditions under which the referendum will take place can in no way be called standard, even with a heavy dose of tolerance.

The next problem lies in the unclear nature of the borders of this potentially new state. According to Article 140 of the Iraqi constitution, territorial disputes between the Kurdish region and central Iraq should have been solved by 2007, which naturally did not take place. On the contrary, the Kurds made significant territorial gains in the fight against the Islamic State in the ethnically mixed regional of the Nineveh Governorate and primarily in oil-rich Kirkuk, where the local Arabic and Turkmen population looks upon the Kurdish government with a strong resentment. Turkmens are afraid of persecution by the Kurds, although this feeling from a historical standpoint is not wholly justified. In the interest of fairness, it should also be mentioned that a considerable portion of Sunni Arabs from northern Nineveh would rather choose affiliation with Kurdistan based on a shared Sunni identity rather than staying under the tutelage of Shiite-ruled Baghdad. The Iraqi government headed by Haider al-Abadi unanimously refuses the planned referendum on these disputed territories and points to its illegality. Whether the referendum will truly take place on these territories or not remains a question. In addition to legal and political barriers, it is blocked by a whole score of other technical problems linked to vote casting.

Finally, there is a problem with the international legitimacy of this new state. The regional government of Kurdistan has long held parallel, high-quality political and economic relations both with the United States and the Russian Federation; however, neither power has expressed any excessive amount of comprehension for Barzani’ssteps. The Americans have even expressed their preference of preserving a “unified, federal, stable, and democratic Iraq”. In a telephone call in early August, Secretary of State Rex Tillerson attempted unsuccessfully to convince the Kurdish leader to postpone the referendum.

The regional neighbors of this assumed state have expressed a somewhat more ardent resistance. Syria, whose future arrangement will see a significant role played by the Kurdish question, has expressed “only” an official disagreement. Iran strongly warned against the possible impacts that would follow the holding of a referendum. The loudest protestor, however, has been Turkey, which hopes to be ultimately successful in overturning the situation. Ankara, however, holds close ties with Erbil, and Barzani is one of the few Kurdish politicians that President Recep Tayyip Erdoğan has so far staunchly relied on. Through the mouth of his speaker, Erdoğan expressed “respect for Iraqi territorial and political integrity” and took the clear stance that Ankara would never acknowledge a unilaterally declared Kurdistan. Turkey is without doubt concerned with the possible impact of the independence of Iraqi Kurds on Kurdish separatism in Turkey, but the support of Turkish protégés from the ranks of the Iraqi Turkmen minority also plays a role. For Erdoğan, the whole issue is extremely unpleasant, as he strongly wishes to preserve good ties with Kurdish autonomy and hopes that, thanks to an alliance with Barzani, he will gain the votes of conservative Kurds – who refute the political agenda of the Kurdistan Workers’ Party (PKK) – in the east of the country in the 2019 presidential elections. On the opposite side, economic cooperation with Ankara is absolutely vital for Erbil. Erdoğan can be expected at the last moment to make attempts to convince Barzani to desist from the referendum.

It will be clear whether the referendum will truly be held and possibly what will take place after it in a few weeks’ time. Its timing and apparent unpreparedness point to the fact that Barzani’s true goal is to gain a powerful tool that will allow him to continue blackmailing Baghdad and also to silence the ever-loudening opposition on the domestic-Kurdish scene. In reality, however, the possible declaration of an independent Kurdistan threatens to trigger a conflict of unpredictable intensity with the likely involvement of neighboring states. Thus, it is all the more the irresponsible gamble of a discredited politician than a legitimate path of the oppressed people in fulfilling their dream of self-determination, security, and prosperity.

Jan Kondrys, MA, Ph.D. is a graduate from Near East studies and History, Faculty of Letters, University of West Bohemia, Pilsen, Czech Republic. Went on several scholar and research stays in Syria and Egypt. Expert in modern history of Egypt and reform trends in Islam with a special focus on the Islamic modernism in Egypt. Authored a number of specialized studies (published in Religion, Nový Orient, Acta FF ZČU, Dingir). At present active in the media, contributing with his articles to daily Právo and biweekly A2. Since 2016 member of the Dealtrade Group professional team.

يان كوندريس: أكثر من سؤال فيما يتعلق بالاستفتاء الكردي

مع اقتراب موعد الاستفتاء الخاص باستقلال كردستان العراق، والذي تم إقرار إجراءه في 25 أيلول، تبدأ العديد من التساؤلات الملحّة بالظهور حول ما يسعى إليه مصمّمو هذا الاستفتاء استراتيجياً بقيادة رئيس الحكومة الإقليمية الكردية مسعود البرزاني، وما يعنيه هذا الاستفتاء بالنسبة لسكان هذا الإقليم المضطرب بشدّة، والذي بدأت وحدته المؤقتة المبنية على القتال المشترك ضد تنظيم الدولة الإسلامية تتفكك شيئاً فشيئاً تحت تأثير المحرّضات العِرقيّة، الطائفية، والقبلية.

في الغرب، يتم النظر إلى الأكراد غالباً على أنهم أكبر أمّة في العالم دون دولةٍ خاصّة بها – تلك الدولة التي حُرمَ منها الأكراد بفعل موانع استعمارية خبيثة وبسبب دول قمعية، ضمن حدود وجدوا أنفسهم ضمنها أمام تحولات مصيرية غير واضحة. على الرغم من أن هذه النظرة المبسّطة والرومانتيكية تتجاهل التنوع الموضوعي السياسي والثقافي عبر التجمعات الكردية في كل بلد بالإضافة إلى الانقسامات الداخلية بين الجماعات الكردية التي تعيش في البلدان الأربعة (تركيا، سوريا، العراق، وإيران)، فإن استقلال كردستان العراق كان يبدو دائماً مسألة وقت، وللوهلة الأولى، خطوة منطقية. منذ خريف عام 1991، تمتع الإقليم باستقلال افتراضيّ (والذي تم تثبيته شكلياً عبر دستور 2005)، وعلى الصعيد الاقتصادي السياسي، فقد حظي الإقليم على درجة كبيرة من الاستقلال من الحكومة المركزية في بغداد. بمعزل عن ذلك، إنها لخطوة جدُّ غير مسؤولة من قبل البرزاني، المتآمر المتمرس، تمّ استخدامها للمراهنة على اكتساب نقاط سياسية واقتصادية لنفسه والمقرّبين منه، تاركاً الشعب العراقي –وتحديداً الأكراد العراقيين-كرهائن في هذه اللعبة غير العادلة.

إن احتمال تصديق سياسي موسميّ كالبرزاني أنه بعد الفوز في الاستفتاء (والذي هو أمر غير مشكوك به)، سوف يعلن الدولة المستقلة لكردستان، مؤسّساً العضو الـ 194 في الأمم المتحدة، لهوَ احتمالٌ يقارب الصفر. إن إعلان استقلال الدولة الكردية متوقّفٌ موضوعياً على ثلاثة عوامل: 1) الأزمة السياسية المنبثقة حالياً والنزاعات الداخلية المتأصلة بين الأكراد العراقيين، 2) مسألة تعيين الحدود للدولة الجديدة ورفض بغداد للاستفتاء نفسه، 3) غياب الشرعية الدولية في وضع عالمي يأخذ فيه اللاعبون الدوليون موقفاً متحفظاً بإزاء الاستفتاء بينما تظهر موجة رفض له على الصعيد الإقليمي.

لقد تجنّب كردستان العراق إلى درجة معينة دوامة العنف الذي سقط فيها العراق بعد الاجتياح الأميركي وإسقاط نظام صدام حسين عام 2003. لقد نظر المجتمع الدولي إلى استقلال كردستان على أنه يطرح آملاً بتقديم إمكانية بناء مجتمع مزدهر، مستقر، ديموقراطي، أو –على الأقل ضمن الشروط المحلية-آمن نسبياً.

على الرغم من ذلك، فإن المعجزة الاقتصادية لم تتحقق، والأموال التي تدفقت من مخصصات النفط سلكت طريقها بشكل أساسي إلى جيوب جماعة البرزاني وأولئك المتواجدين في قيادة الحزب الديموقراطي الكردي الحاكم. إن ديون أربيل وصلت حالياً إلى مليارات الدولارات، مع تأجيلات ونقص في الأجور، بينما تبدو احتمالات التعافي الاقتصادي غير واضحة.

هذه المشاكل الاقتصادية مترافقة مع أزمة سياسية ممتدة بين الحزب الديموقراطي الكردستاني (KDP) والاتحاد الوطني لكردستان (PUK)، ثاني أكبر تنظيم للأكراد العراقيين. البرلمان الإقليمي غير فعال، والبرزاني باقٍ في مكتبه الرئاسي بغض النظر عن افتقاده لشرعية ذلك منذ عام 2013. لقد أصبح عبر ديكتاتورية حكمه ونهبه نموذجاً يذكرنا بروبرت موغابي والعديد من النماذج الحاكمة في العالم الثالث. عدم الرضا عن تمثيله وحكمه يتنامى دون توقف. إن الاستفتاء الذي ينظمه البرزاني كمفخرة للأكراد، يخدم كأداة نفعية لتقوية موقعه الخاص. على الرغم من عدم توافق المتنافسَين الذين قادوا حرب الإخوة ضد بعضهما في التسعينيات والتي خلقت العديد من التبعات، فإن الحزب الديموقراطي الكردستاني (KDP) والاتحاد الوطني لكردستان (PUK) يتخذان موقفاً واضحاً بإزاء الاستفتاء. إنما فقط هي المجموعات الصغيرة مثل حركة غوران أو الجماعة الإسلامية الكردستانية (KIG) التي صرحت علناً بوقوفها ضد الاستفتاء ضمن الشروط الحالية، هذه الواقعة التي تشير إلى عدم توافر جهوزية لإعلان استقلال أحادي الجانب. لقد تم اعتبار معارضي الاستفتاء من قبل الحزب الديموقراطي الكردستاني وداعميه على أنهم خوَنة وعملاء للإيرانيين، وقد تم تخويفهم وتهديدهم دون استثناء. الممثلون الرسميون الإسلاميون الأكراد قد ذهبوا إلى حدود بعيدة باعتبار التصويت على الاستقلال فرْضاً دينياً. على الرغم من أنه من البديهي أن أكثرية الأكراد غبر الراضين سيصوتون لصالح الاستقلال لأسباب تتعلق باعتبارات قومية شكليّة، لكن الشروط التي يتم فيها الاستفتاء لا يمكن اعتبارها نموذجية على الإطلاق، حتى مع جرعة عالية من التساهل.

المشكلة التالية تكمن في الطبيعة غير الواضحة لحدود هذه الدولة المفترضة الجديدة. وفقاً للمادة 140 من الدستور العراقي، فإن النزاعات الحدودية بين الإقليم الكردي والحكومة المركزية من المفترض أنها قد تم حلّها بحلول عام 2007، وهذا ما لم يحصل بطبيعة الحال. على العكس، فإن الأكراد قد حصلوا على مكاسب جغرافية ملفتة في القتال ضد تنظيم الدولة الإسلامية في منطقة نينوى المختلطة عرقياً وبشكل أساسي في كركوك الغنية بالنفط، حيث ينظر السكان العرب والتركمان إلى الحكومة الكردية باستياء شديد. يخاف التركمان من اضطهاد الأكراد لهم، على الرغم من أن هذا الشعور غير مبرّر تاريخياً بشكل كلّيّ. وللإنصاف، يجب ذكر أن جزءاً من العرب السنة شمال نينوى من المرجح تفضيلهم الالتحاق بكردستان بناءً على هوية سنيّة مشتركة بدلاً من البقاء تحت الوصاية للشيعة الحاكمين في بغداد. إن الحكومة العراقية برئاسة حيدر العبادي ترفض الاستفتاء بالإجماع في تلك المناطق المتنازع عليها وتشير إلى عدم شرعيته. إن إجراء الاستفتاء في تلك المناطق يبقى سؤالاً غير مجابٍ عليه. بالإضافة إلى العقبات السياسية والقانونية، فإن الاستفتاء متوقف على لائحة كاملة من المشاكل الأخرى التقنية المرتبطة بعملية التصويت.

في النهاية، هنالك إشكال حول الشرعية الدولية للدولة الجديدة. الحكومة الإقليمية لكردستان قد حافظت بشكل متوازٍ على علاقات سياسية واقتصادية عالية المستوى مع الولايات المتحدة والاتحاد الروسي. مع ذلك، لم تظهر أيّ من تلك القوتين أية نسبة من الدعم الواضح لخطوات البرزاني. لقد عبر الأميركيون عن تفضيلهم الحفاظ على „عراقٍ موحّد، فيدراليّ، مستقر، وديموقراطي“. لم ينجح وزير الخارجية الأميركي ريكس تيلرسون –وعبر مكالمة هاتفية أجراها في بداية آب-في إقناع البرزاني بالتراجع عن الاستفتاء.

لقد عبر الجيران الإقليميون بشكل أكثر شدّة عن رفضهم للاستفتاء. سوريا، والتي سيشهد مستقبلها دوراً كبيراً يلعبه السؤال الكردي، قد عبرت „فقط“ عن خلافٍ رسميّ. إيران حذّرت بشدّة من العواقب المحتملة لإجراء الاستفتاء. والمعارض الأكبر هو تركيا، التي تأمل بأن تنجح في قلب الأوضاع. على الرغم من ذلك، فإن أنقرة تملك علاقات قوية مع أربيل، والبرزاني أحد السياسيين الأكراد القلائل الذين يعتمد عليهم حتى الآن الرئيس رجب طيب أردوغان. على لسان المتحدث باسمه، عبّر أردوغان عن „احترامه لوحدة العراق السياسية والإقليمية“ وأخذ طريقاً واضحاً لا يمكن لأنقرة عبره أن تشهد استقلالاً أحاديّ الجانب لكردستان. تركيا مهتمة بدون شك بمدى تأثير استقلال الأكراد العراقيين على الانقسام الكردي في تركيا، لكن الدعم المقدّم من الأقلّيّة التركمانية المحميّة تركياً يلعب دوراً هاماً أيضاً. بالنسبة لأردوغان، فإن الأوضاع برمّتها غير مُرضية، حيث يريد بشدة الحفاظ على علاقات جيدة مع الحكومة الكردية، ويأمل عبر تحالفه مع البرزاني بالحصول على أصوات الأكراد المحافظين –الرافضين لأجندة حزب العمال الكردستاني (PKK)-شرق البلاد في الانتخابات الرئاسية لعام 2019. في المقلب الآخر، فإن تعاوناً اقتصادياً مع أنقرة هو أمرٌ ملحٌّ بالنسبة لأربيل. من المحتمل أن يقوم أردوغان في اللحظات الأخيرة بمحاولات لإقناع البرزاني بالتراجع عن الاستفتاء.

سيتوضح لنا في الفترات القادمة فيما إذا سيتم إجراء الاستفتاء فعلاً وما هي التبعات التي ستحصل خلال أسابيع. إنه التوقيت وانعدام الجهوزية هو ما يشير إلى حقيقة أن هدف البرزاني الحقيقي هو الحصول على سلطة فعالة ليستمر في عملية ابتزاز بغداد وإسكات المعارضة التي يرتفع صوتها شيئاً فشيئاً في المشهد اليومي الكردي. في الواقع، إن الإعلان المحتمل للاستقلال يهدد بإطلاق صراع غير واضح الشدّة مع الدول المجاورة. بالتالي، فإن الأمر يتعلق بمراهنة غير مسؤولة لسياسي سيء السمعة أكثر مما يتعلق بإيجاد طريق شرعي يسلكه مواطنون مقموعون لتحقيق حلمهم في تقرير المصير، الأمان، والازدهار.

يان كوندريس، ماجستير، دكتوراه. خريج تاريخ ودراسات شرقية من جامعة بوهيميا الغربية، بيلسن، جمهورية التشيك. ذهب إلى عدة إقامات بحثية ودراسية في سوريا ومصر. مختص في تاريخ مصر المعاصر وتشكّل التوجهات الإسلامية، مع تركيز خاص على الحداثة الإسلامية في مصر. كتب العديد من الدراسات التخصصية (نُشرت في المجلات والدوريات التالية: Religion, Nový Orient, Acta FF ZČU, Dingir). ناشط حالياً في الإعلام، ومساهم بكتابة مقالات لـ daily Právo and biweekly A2. عضو في الفريق الاحترافي لـ Dealtrade Group منذ عام 2016.

Related posts