Banner v záhlaví
Banner v záhlaví
Banner v záhlaví

Nabíl al-Jásirí: Američané a Íránci v Iráku – kdo bude hrát prim?

Nabíl al-Jásirí: Američané a Íránci v Iráku – kdo bude hrát prim?

Přinášíme další příspěvek, který by všem zájemcům o dění v Iráku měl opět o něco víc osvětlit širší kontext tamních blížících se parlamentních voleb. Nabíl al-Jásirí tentokrát přibližuje pozadí americko – íránského soupeření, které má bezesporu povahu určitého formativního či (vše)podmiňujícího faktoru, a to s vlivem nejen na politický, ale i společenský život v zemi.

Ani patnáct let po změně politického systému v Iráku dva ústřední vnější aktéři na tamní scéně – Spojené státy a Írán – nepolevují v horečném soupeření, jež je součástí jejich dlouholetého konfliktu datujícího se od pádu šáhova režimu v Íránu v roce 1979. Přes veškerou tvrdost tohoto soupeření a velké proměny, k nimž na irácké scéně od roku 2003 došlo, ani jedna ze stran se v tomto období neuchýlila k přímé vojenské konfrontaci. Bylo ovšem využito všech ostatních dostupných prostředků. Íránsko-americký konflikt je na obecné úrovni dobře čitelný, v Iráku má nicméně svá vlastní pravidla a intenzitu, které se v průběhu doby mění spolu s tím, jak kolísá vztah mezi Teheránem a Washingtonem. Prostředky, jakými je veden, se také mění v čase spolu s těmito změnami. V boji jsou používány nejrůznější otevřené i skryté karty, často v rozporu s vlastními iráckými zájmy. Aktuálně se v rámci íránsko-amerického soupeření v Iráku otevírá nová kapitola v souvislosti s blížícími se květnovými parlamentními volbami. Obě strany se jako obvykle připravují, aby zabodovaly. Vše letos silně ovlivní přímá i nepřímá vojenská a zpravodajská přítomnost USA a Íránu v zemi. Přinejmenším po následující čtyři roky, pakliže nedojde k dramatickým změnám, budou mít Íránci a Američané v Iráku klíčový vliv. Nezbývá tak, než se ptát, kdo z nich ve finále bude hrát prim?

K utvoření komplexního obrázku je nejprve nezbytné se zastavit u některých zásadních skutečností a podívat se na věc z více úhlů:

  • Íránsko-americké soupeření v Iráku se datuje od vstupu amerických sil do země na jaře 2003. Ostatním konfliktům na světě se vymyká v tom, že mezi oběma soupeři panuje implicitní shoda na udržení konfliktu v určitých mezích, jednak kvůli vlastnímu bilaterálnímu jednání, za druhé kvůli jejich zájmům v zemi. Tudíž zde existuje nepsaná dohoda, dle níž nedojde k přímé konfrontaci a vše se bude odehrávat za použití zástupných aktérů a bojišť v Iráku, Sýrii či jiných zemích. Íránsko-americký konflikt je rovněž „hrou s nulovým součtem“, tzn. že obě strany se vzájemně nahlížejí jako absolutní nepřátelé ve hře, v níž mohou být jen vítězové a poražení. Moderní irácké politické dějiny tak dosud nebyly svědkem otevřených íránsko-amerických jednání o budoucnosti země, jakkoliv mohla proběhnout nepřímá či neohlášená jednání v takové formě, aby status „nepřítele“ na opačné straně zůstal zachován.
  • Jak ukázaly události posledních patnácti let, obě strany disponují množstvím silných karet v rámci politické a bezpečnostní situace v Iráku, od čehož se odvíjí význam jejich současné i budoucí role v zemi. Íránci sdílejí šíitské vyznání s většinou irácké populace a na tuto strunu hráli dlouho předtím, než americké síly vstoupily do Iráku, prakticky od počátku Íránské islámské revoluce v roce 1979. Svůj vliv v Iráku zásadním způsobem rozšířili uprostřed politického vakua, jež nastalo po pádu režimu Saddáma Husajna v roce 2003. Íránci tlačili při formování nového politického procesu dopředu sobě nakloněné šíitské strany a osobnosti, z nichž některé jsou u moci dodnes. Poté následovalo utváření šíitských milic loajálních Íránu – Mahdího armády pod vedením Muqtady as-Sadra, Katáʼib Hizballáh, Asáʼib ahl al-Haqq a dalších – pod praporem „odporu proti americké okupaci“. Část z těchto milic pokračovala ve své činnosti i po stažení amerických vojsk v roce 2011, když se angažovala v syrském konfliktu v souladu s íránskou politickou podporou režimu prezidenta Baššára al-Asada. Po pádu Mosulu v roce 2014 byl rozsah íránského vlivu v Iráku nejzřetelněji patrný na íránské roli při utváření a vyzbrojení Jednotek lidové mobilizace (al-Hašd aš-šaʽbí, PMU). V současnosti lze konstatovat, že Íránci v Iráku stále drží velmi silné politické, bezpečnostní, vojenské, ekonomické a náboženské karty, které zaručují jejich mimořádný vliv. Ten mohou využívat pro své zájmy a také při své konfrontaci s Američany. Co se Američanů týče, jejich zapojení do iráckých záležitostí nesahá tak daleko ve srovnání s Íránci, nicméně z pozice supervelmoci disponují mnoha kartami, jimiž ovlivňují situaci v Iráku i v regionu obecně. Navíc byli v Iráku přímo vojensky přítomni v letech 2003 – 2011 a částečně opět jsou od roku 2014. Američané tak mají vliv na postoje množství iráckých politických hráčů a různých skupin. Plus nelze opomenout spojenectví Washingtonu s regionální „sunnitskou frontou“, jež usiluje o zastavení íránské expanze.

Není příliš pochybností, že jsou Íránci i Američané odhodlání ve svém souboji na irácké scéně – coby součásti jejich širšího konfliktu – pokračovat. Květnové parlamentní volby představují pro obě strany další příležitost, aby proti svému soupeři uhrály nějaké body. Je nutné vzít v potaz, že se hlasování uskuteční podle „nových pravidel“ a to z následujících důvodů:

  • Svoji roli sehrají irácké šíitské milice loajální vůči Íránu, jež vystupují pod hlavičkou Jednotek lidové mobilizace. Nyní mají svá politická křídla, která se reálně zúčastní volebního klání. Mají mimořádnou lidovou podporu v šíitských oblastech centrálního a jižního Iráku, zároveň disponují zbraněmi, což v Iráku budí četné kontroverze. Je reálné, že mohou dosáhnout solidních volebních výsledků.
  • Spojené státy a Írán spolu vedou zástupnou válku v Sýrii a kdekoliv jinde usilují o získání bodů, jimiž by posílili svoji „vyjednávací“ pozici ohledně budoucnosti Sýrie. Irák je tomto ohledu zvláště atraktivní vzhledem ke své geografické, náboženské a politické provázanosti se Sýrií a může oběma stranám přinést cenné body na úkor toho druhého.
  • Irácké volby se uskuteční ve stínu strategie administrativy amerického prezidenta Donalda Trumpa, která Írán označuje za darebácký stát a sponzora terorismu, proti němuž musí být postupováno všemi možnými prostředky. Tato strategie zahrnuje omezení íránského vojenského a politického vlivu v Iráku, což Spojené státy považují za zásadní součást své vize nového Blízkého východu. To je v souladu s přáním regionálních spojenců Washingtonu, kteří se ze strategických a náboženských důvodů obávají „íránské expanze“. Z těchto a dalších geopolitických a ekonomických důvodů je pravděpodobné, že íránsko-americká konfrontace v Iráku bude v nadcházejících týdnech eskalovat. Blížící se volby ovlivní složení vládnoucích struktur a Teherán i Washington budou svoji politiku a karty, s nimiž hrají, upravovat v souladu se změnami a vývojem na irácké scéně. Konfrontace bude pokračovat i po volbách. Teherán se bude snažit upevnit svůj vliv nad iráckým směřováním prostřednictvím svých vojenských, zpravodajských, politických a ekonomických zbraní. Washington bude usilovat o strategické ovládnutí irácké scény a bude pokračovat ve svém odhodlání ustavit stálé vojenské základny v oblasti západního Iráku poblíž hranic se Sýrií. Součástí toho může být podpora sunnitských politických a lokálních skupin na západě Iráku pro zajištění amerického vlivu v severovýchodní Sýrii. Z mnohých amerických a regionálních prohlášení je patrné, že jsou Američané odhodlání v oblasti dlouhodobě setrvat.

Na základě všech výše uvedených indicií se zdá, že Irák je na dobu neurčitou odsouzen k roli rukojmího íránsko-amerického konfliktu. Intenzita tohoto konfliktu se ovšem v průběhu času může měnit v závislosti na proměnách ve vztazích obou hráčů a na geostrategických proměnách v celém regionu. Soupeření Spojených států a Íránu v Iráku je součástí větší mezinárodní a regionální hry, jíž se účastní rovněž Rusko, Turecko, Izrael, státy Zálivu a různí další aktéři a v níž jde o přetvoření blízkovýchodního regionu v rámci post-sykes-picotovských parametrů. Ptáme-li se, zda v Iráku nakonec budou hrát prim Američané nebo Íránci, můžeme si odpovědět, že se hra zdaleka neblíží svému konci a bude v ní ještě řada překvapení. Jistotou ovšem je, že Irák bude za všech okolností tím, kdo ponese tíhu jejích nákladů.

Nabíl al-Jásirí je irácký autor a novinář, vyjadřující se nejčastěji ke společenským a ekonomickým tématům jak své vlasti, tak regionu, ve kterém se nachází, podobně jako k širším (geo)politickým souvislostem majících svůj základ v zájmech, cílech i ambicích globálních velmocí činných v dané oblasti.

نبيل الياسري : الماراثون الأميركي - الإيراني في العراق .. من يكسب الجائزة ؟

بعد مرور نحو 15 عاما على تغيير النظام السياسي في العراق ، ما يزال اللاعبان الرئيسيان في الملف العراقي ، الولايات المتحدة الأميركية وإيران ، يواصلان سباقهما المحموم في الساحة العراقية كجزء من صراعهما التاريخي الممتد منذ سقوط نظام الشاه في إيران 1979 . وعلى الرغم من شراسة هذا السباق والتحولات الكبيرة التي طرأت على المشهد العراقي منذ 2003 ، فأن الإيرانيين والأميركيين لم يجربا خوض مواجهة عسكرية مباشرة في العراق طيلة تلك السنوات ، وإستخدموا بدلا من ذلك كل الوسائل المتاحة لمواصلة السباق حتى النهاية . وإذا كان الإشتباك الإيراني – الأميركي على المستوى الثنائي وبشكله الواسع أمرا معروفا للجميع من الناحية التاريخية ، فأن الإشتباك الإيراني – الأميركي في العراق له قواعده الخاصة ، وله مواسمه المختلفة أيضا ، فهو يحتد أو يهدأ وفقا لتقلبات العلاقة الندية بين طهران و واشنطن ، وله وسائله التي تختلف بين الحين والآخر بحسب التغييرات في قواعد الإشتباك حيث تستخدم كل الأوراق المعلنة والسرية لتسجيل النقاط ضد الخصم ، وفي أحيان كثيرة ضد المصالح العراقية . وهناك الآن ترقب لفصل جديد من فصول الإشتباك الإيراني – الأميركي في العراق مع إقتراب موعد الانتخابات البرلمانية في مايو من هذا العام ، حيث يستعد الجانبان لتسجيل الحضور بقوة في المسرح العراقي كالمعتاد ، لكن المتغير في هذه المرة أن الانتخابات العراقية ستجري في ظل قواعد جديدة متمثلة بوجود عسكري ومخابراتي مباشر وغير مباشر لكل من إيران والولايات المتحدة في العراق ، ما يعني بالضرورة أن الإيرانيين والأميركيين ستكون لهم بصمة واضحة في تحديد المسار السياسي للعراق لأربع سنوات قادمة على أقل تقدير ما لم تحدث متغيرات جذرية . السؤال البسيط المتوقع في هذا الوقت هو من يكسب السباق في خاتمة المطاف ؟؟

إن البحث عن جواب على هذا السؤال يتطلب التوقف عند بعض المعطيات المهمة للإحاطة بهذا الملف من مختلف زواياه ، وذلك لإدراك الصورة الكاملة مع تفاصيلها الأساسية :

أولا : الصراع الإيراني – الأميركي في العراق يعود الى بداية دخول القوات الأميركية الى العراق في مارس وأبريل 2003 ، وإستمرت فصوله حتى هذا اليوم . وعلى خلاف باقي أشكال الصراعات حول العالم ، ينفرد الصراع الإيراني – الأميركي في العراق بصفة استثنائية وهي أن الخصمين متفقان ضمنيا على إبقاء الصراع ضمن حدود معينة ولأغراض تفاوضية ثنائية تخصهما بالدرجة الأولى ، فيما تأتي مصالحهما في العراق في الدرجة الثانية ، أي أنهما متفقان ضمنيا على أن تجري المواجهة التاريخية بينهما دائما على ساحات بديلة كالعراق وسورية وربما بلدان أخرى بدلا من المواجهة المباشرة . وبالإضافة الى ذلك يتميز الصراع الإيراني – الأميركي في العراق بأنه ( لعبة صفرية ) لا يقبل فيها أحد طرفي اللعبة بوجود الطرف الآخر إلا بصفة العدو الذي يجب أن يهزم بشكل كامل ، لذا لم يشهد التاريخ السياسي العراقي الحديث أي مفاوضات مباشرة جمعت الإيرانيين والأميركيين بشكل معلن للإتفاق على مستقبل علاقاتهما مع العراق ، على الرغم من أن الجانبين ربما تفاوضا لعدة مرات بشكل غير مباشر أو غير معلن ، وذلك لأسباب تتعلق بحرص كل طرف منهما على إبقاء صفة „العدو“ على الطرف الآخر .

ثانيا : يمتلك الجانبان العديد من الأوراق المؤثرة في الوضع العراقي الداخلي سياسيا وأمنيا ، ويمارسان من خلال ذلك أدوارا مؤثرة في حاضر ومستقبل العراق . وقد شهدت السنوات الـ 15 الماضية العديد من التجارب والأحداث التي تؤكد هذه الفرضية . إذ أن الإيرانيين يتشاركون مذهبيا مع الأغلبية السكانية العراقية الشيعية ، وقد استخدموا هذه الورقة منذ وقت مبكر يسبق دخول القوات الأميركية الى العراق بسنوات عديدة تعود الى بدايات الثورة الإسلامية الإيرانية في 1979 . وتمكنوا من خلال ذلك في بسط نفوذهم داخل العراق عبر الدفع أولا بالأحزاب والشخصيات العراقية الشيعية الى واجهة السلطة في أولى مراحل تأسيس العملية السياسية الجديدة في العراق في 2003 وسط فراغ سياسي أحدثه سقوط نظام صدام حسين ، وبعض هذه الأحزاب والشخصيات ما تزال في السلطة حتى اليوم . ثم جاءت مرحلة تشكيل الميليشيات الشيعية الموالية لإيران تحت غطاء „مقاومة الاحتلال الأميركي“ وكان من أبرزها (جيش المهدي) بزعامة مقتدى الصدر ( وكتائب حزب الله ) و ( جماعة أهل الحق ) وميليشيات أخرى تشكلت بعد 2004 وإستمر نشاطها بشكل جزئي حتى بعد انسحاب القوات الأميركية من العراق في 2011 . حيث انخرطت بعض الميليشيات الشيعية العراقية لاحقا في الحرب السوربة إستجابة للسياسات الإيرانية الداعمة لنظام الرئيس السوري بشار الأسد . ومع أحداث سقوط الموصل في 2014 ، ظهر حجم النفوذ الإيراني بشكله الواسع في العراق من خلال الدور الإيراني في تشكيل وتسليح وتجهيز قوات (الحشد الشعبي) العراقي . وبالمجمل يمكن القول أن الإيرانيين ما زالوا يحتفظون حتى هذه اللحظة بأوراق سياسية وعسكرية وأمنية وإقتصادية ودينية بالغة التأثير في الداخل العراقي ، ويمكنهم إستخدامها بالشكل الذي يضمن لهم مصالحهم ، أو بعبارة أدق بما يضمن لهم حسم المواجهة ضد الأميركيين في العراق .

أما فيما يتعلق بالأميركيين ، فأن تجربتهم في الملف العراقي حديثة نسبيا بالمقارنة مع خصومهم الإيرانيين ، لكنهم يمتلكون العديد من الأوراق المؤثرة في الوضع العراقي وأوضاع المنطقة عموما كقوة عظمى أولا ، ووجودهم العسكري المباشر في العراق 2003 – 2011 ولاحقا بشكل جزئي منذ 2014 حتى الوقت الحاضر ، مع ما يعنيه ذلك من تأثير في السياسات العراقية . هذا بالإضافة الى علاقات الأميركيين وتأثيرهم في مواقف العديد من القوى السياسية العراقية ومن مختلف الإنتماءات ، وتحالفات واشنطن مع دول المنطقة „السنية“ التي تسعى لوقف التمدد الإيراني .

وبشكل عام ، يبدو واضحا أن الإيرانيين والأميركيين عازمون على مواصلة صراعهما المباشر على الساحة العراقية كجزء من صراعهما التاريخي ، وستكون الانتخابات البرلمانية الوشيكة في مايو من هذا العام ، فرصة لكل منهما في تسجيل النقاط ضد الآخر ، وخصوصا أن هذه الانتخابات ستجري وفقا لـ „قواعد إشتباك “ جديدة ، وللأسباب التالية :

الأول : أن الانتخابات ستجري في ظل وجود ميليشيات شيعية عراقية موالية لإيران تحت غطاء „الحشد الشعبي“ ، وباتت تمتلك أجنحة سياسية دخلت فعليا في السباق الإنتخابي ، وهي تمتلك تأثيرا ملحوظا في الأوساط الشعبية في مناطق الشيعة وسط وجنوب العراق ، بالإضافة الى إمتلاكها للسلاح الذي يعد أحد أدوات الصراع السياسي الداخلي في العراق . أي أن هذا العامل يمكن تحويله الى أرقام انتخابية فعلية .

الثاني : أن اللاعبين الرئيسيين في الساحة العراقية ، إيران والولايات المتحدة الأميركية ، يخوضان „معركة وجود“ غير مباشرة في سوريا ويتسابقان لتسجيل النقاط في أي ساحة أخرى لتعزيز موقفهما „التفاوضي“ حول مستقبل  سوريا ، ومن المؤكد أنه لا توجد ساحة أكثر إغراء للإيرانيين والأميركيين من الساحة العراقية المجاورة لسوريا ، حيث يلعب التداخل الجغرافي والمذهبي والسياسي بين العراق وسوريا دورا حاسما في ترجيح حظوظ أحد الخصمين الرئيسيين ، طهران وواشنطن على حساب الخصم الآخر .

الثالث : أن الانتخابات العراقية ستجري في ظل ستراتيجية إدارة الرئيس الأميركي دونالد ترامب ، الذي يصنف إيران كدولة مارقة وراعية للإرهاب يجب التصدي لها بكل الوسائل الممكنة ، ومن بينها تحجيم نفوذها العسكري والسياسي داخل العراق ، الذي تعتبره الولايات المتحدة جزء مهما من رؤيتها للشرق الأوسط الجديد . وتماشيا أيضا مع رغبة حلفاء واشنطن الإقليميين المتخوفين من تنامي „المد الإيراني“ لأسباب ستراتيجية ومذهبية .

ولهذه الأسباب مجتمعة ، بالإضافة الى العديد من الأسباب الجيوسياسية والاقتصادية ، يبدو متوقعا تصاعد المواجهة الإيرانية – الأميركية في العراق في الأسابيع المقبلة ، مع إقتراب موعد الانتخابات للتأثير في شكل التركيبة الحاكمة التي ستقررها نتائج الإقتراع . وسيكون لكل من طهران وواشنطن سياساتهما وأوراقهما التي سيأتي دورها وفقا للمتغيرات والمستجدات في المشهد العراقي . وكذلك ستتواصل المواجهة بين الإيرانيين والأميركيين الى ما بعد الانتخابات العراقية ، إذ أنه في الوقت الذي تسعى طهران لتكريس هيمنتها على القرار العراقي عبر أذرعها العسكرية والمخابراتية والسياسية والإقتصادية في العراق ، تعمل واشنطن بشكل حثيث على تأكيد سيطرتها على الملف العراقي ستراتيجيا ومن زوايا متعددة ، وسعيها لإقامة قواعد عسكرية دائمية في مناطق غرب العراق قريبا من الحدود السورية ، وربما تخطط لدعم جماعات سياسية ومحلية سنية في غرب العراق لتأمين مناطق النفوذ الأميركي في شمال شرق سوريا ، وهو ما تؤكده العديد من التصريحات والمواقف الأميركية والإقليمية ، التي يفهم منها أن الأميركيين عازمون على البقاء طويلا في المنطقة .

وإجمالا .. يبدو أن العراق محكوم الى أمد زمني غير محدد ، بتفاعلات الصراع الإيراني – الأميركي ، لكن شدة الصراع قد تتغير بين الحين والآخر بحسب متغيرات هذا الصراع الثنائي بالدرجة الأساس ، وبحسب المتغيرات الجيوستراتيجية في عموم المنطقة ، إذ أن صراع إيران والولايات المتحدة الأميركية في العراق هو جزء من لعبة دولية وأقليمية أكبر ، يشترك فيها الروس أيضا وتركيا وإسرائيل ودول خليجية بشكل أساسي ، وأطراف إقليمية ودولية أخرى بشكل ثانوي ، لإعادة تشكيل منطقة الشرق الأوسط وفقا لمعايير ما بعد حدود سايكس – بيكو . وإذا ما كنا نبحث عن إجابة عن التساؤل البسيط السابق حول من سيفوز بالجائزة العراقية . إيران أم الولايات المتحدة ؟ فأن الإجابة المنطقية هي أن السباق لا يبدو قريبا من نهايته وقد تحدث فيه كثير من المفاجآت ، لكن الجزء المؤكد من الإجابة هي أن العراق سيضطر في كل مرة لدفع ثمن الصراع .

نبيل الياسري , كاتب عراقي

Related posts